Verantwoorde inzet van AI door gemeente

Midden-Groningen – Op donderdag 3 september was een informatiebijeenkomst in het Huis van Cultuur en Bestuur waar werd gesproken over de inzet van kunstmatige intelligentie (AI) door overheden, waarbij kansen en uitdagingen werden belicht.

AI verovert de wereld in rap tempo en ook overheden maken dankbaar gebruik van de nieuwe technologie. ‘In tijden van beperkte financiële bewegingsruimte, arbeidsmarktkrapte en een opeenstapeling van maatschappelijke opgaven, kijken gemeenten reikhalzend uit naar oplossingen en taakverlichting’, aldus de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

Maar naast de vele kansen die AI biedt, kleven er ook risico’s en ethische bezwaren aan, zoals op het gebied van informatieveiligheid en privacy, afhankelijkheid van grote technologiebedrijven of het uitbesteden van beslissingen aan algoritmes. Daarnaast zijn er maatschappelijke effecten zoals het gigantische energieverbruik van datacentra of de noodzaak tot omscholing door verschuivingen op de arbeidsmarkt als gevolg van AI.

Hoe kunnen gemeenten dan toch verantwoord AI inzetten? In november vorig jaar diende de raad een motie in om precies hier aandacht voor te vragen. De gemeente Midden-Groningen is al meerdere jaren bezig met het ontwikkelen van AI-richtlijnen en opzetten van pilots.

Inzet van AI bij gemeenten

In de AI Monitor Gemeenten (2025) vroeg adviesbureau M&I Partners dertig gemeenten naar hun omgang met AI. Van de dertig gemeenten blijken zesentwintig generatieve AI (ChatGPT, Gemini, CoPilot, Claude, etc.) in te zetten. Toepassingen die onder meer worden genoemd zijn het samenvatten, analyseren en verwerken van informatie, werkondersteuning zoals planning, programmeren of brainstormen, tekstproductie voor brieven en e-mails of het opstellen van beleidsstukken of presentaties.

Naast de taalmodellen maakt ook de inzet van AI-agents een enorme opmars, zoals bijvoorbeeld CoWorker van Microsoft. Dit zijn zelfstandige AI-systemen die onder andere grote hoeveelheden data kunnen analyseren, verbanden kunnen leggen en kunnen helpen besluitvorming te optimaliseren.

Risico’s

Al deze toepassingen werpen vragen op over informatieveiligheid en privacy. Want hoe voorkom je dat gevoelige informatie terechtkomt op een datacenter ergens op de wereld?

Ook werpt het ethische vraagstukken op wanneer algoritmes worden ingezet in besluitvorming. De inzet van algoritmes binnen de overheid heeft meermaals een belangrijke rol gespeeld in grootschalige misstanden, zoals bijvoorbeeld de toeslagenaffaire.

Een bijkomend probleem zijn hallucinaties, waarbij AI-modellen onjuiste beweringen maken of conclusies trekken. Voor een overheid die steeds afhankelijker wordt van AI is het cruciaal dat de informatie die de algoritmes produceren betrouwbaar is.

Nieuwe generatie AI-modellen

Door de vele problemen wordt er ook gewerkt aan oplossingen. Zo worden lokale AI-taalmodellen steeds meer beschikbaar, variërend van enkele honderden megabytes tot enkele tientallen gigabytes; klein genoeg om thuis op je computer onafhankelijk te draaien. Dit betekent dat de informatie die je erin stopt niet terechtkomt op een datacenter ergens ver weg, maar lokaal blijft. Dit vergroot de informatieveiligheid en privacy.

Om hallucinaties tegen te gaan, wordt er gewerkt met lokale databases, legt AI-adviseur Kees van den Tempel uit. Zoekopdrachten worden begrensd binnen de eigen database. Antwoorden die daaruit komen, worden enkel op tekst (en niet op inhoud) bewerkt door een extern taalmodel. Volgens Van den Tempel is er op deze manier veel minder sprake van hallucinaties.

Optimisme

Ondanks alle risico’s klinkt er toch optimisme. ‘Nu een AI-model bijvoorbeeld gesprekken kan transcriberen en samenvatten, ontstaat er voor inwoners en gemeentewerkers plotseling meer ruimte om aandachtig in gesprek te zijn, zonder aantekeningen te hoeven maken. Dit wordt als heel prettig ervaren’, aldus Ronald Kendra, adviseur informatiemanagement bij de gemeente.

Het is een voorbeeld om aan te geven hoe AI een functionele plek kan krijgen in de dienstverlening, waarmee het de samenleving ondersteunt en niet overneemt.

Midden-Groningen vooruitstrevend

Uit de AI Monitor Gemeenten blijkt dat meer dan de helft van de ondervraagde gemeenten al een visie of strategie op AI heeft of ontwikkelt. Volgens Kendra behoort Midden-Groningen tot de vooroplopende gemeenten in de ontwikkeling van AI-beleid en -toepassingen. Al in 2023 werden de eerste AI-pilots uitgevoerd. Ook heeft de gemeente een blauwdruk ontwikkeld voor een implementatieproces van nieuwe AI-toepassingen, afgestemd op alle bestaande wetgeving en EU-richtlijnen.